Maria Magdalena

Verrassende nieuwe inzichten!

Het enige wat de Bijbel zegt over Maria Magdalena is dat zij één van de vrouwen was die Jezus volgden op zijn rondreis door Judea, en dat ze was bevrijd van zeven demonen. Bij nadere bestudering van de Griekse grondtekst, echter, blijkt een schat aan extra informatie te schuilen in de schaarse woorden over deze mysterieuze vrouw.

Wat verschijnt is een heel ander beeld dan dat van de boetevaardige zondares, dat de kerk van haar schetst, en ook een ander beeld dan wat in New Age-kringen wordt gesuggereerd, namelijk dat zij de vrouw zou zijn van Jezus. Mijn verrassende bevindingen heb ik uiteengezet en onderbouwd in mijn boek Maria Magdalena, auteur van het vierde evangelie. De nu volgende tekst komt uit hoofdstuk 2 van dit boek.

De leerling die Jezus liefhad

De identiteit van de schrijver van het vierde evangelie in het Nieuwe Testament is al bijna tweeduizend jaar onderwerp van onderzoek en discussie. Volgens de overlevering zou het de apostel Johannes zijn, maar hier wordt tegenwoordig door veel deskundigen aan getwijfeld. Gezien de inhoud van het evangelie moet het in ieder geval iemand zijn geweest die Jezus zeer nabij stond. De anonieme auteur zegt uit de eerste hand te schrijven over wat hij met eigen ogen heeft gezien en hij noemt zichzelf ‘de leerling die Jezus liefhad’:

En Petrus zag, toen hij zich omkeerde, de discipel volgen die Jezus liefhad, die ook tijdens het avondmaal tegen Zijn borst was gaan liggen en gezegd had: Heere, wie is het die U verraden zal?…
Dit is de discipel die van deze dingen getuigt en deze dingen beschreven heeft; en wij weten dat zijn getuigenis waar is.
(Joh. 21:20,24)

Waarom zou de auteur gekozen hebben voor anonimiteit? Hiervoor zijn verschillende redenen te bedenken, maar een heel goede reden zou zijn: omdat het een vrouw was!

Vrouwen werden in die tijd gewoonlijk niet serieus genomen, zoals ook blijkt uit een schrijnende passage in het evangelie van Lucas. Als Jezus na zijn dood is verschenen aan een aantal vrouwen en ze haasten zich om dit vertellen aan de mannelijke apostelen, dan worden ze niet geloofd:

En toen zij teruggekeerd waren van het graf, berichtten ze dit alles aan de elf discipelen en aan alle anderen. En het waren Maria Magdalena, Johanna en Maria, de moeder van Jakobus, en de anderen die bij hen waren, die dit tegen de apostelen zeiden. En hun woorden leken hun kletspraat en zij geloofden hen niet.
(Lucas 24:9-11)

Vol als ze was over wat ze had geleerd van haar leraar Jezus, besloot Maria haar eigen versie te schrijven van ‘de blijde boodschap’. Ze koos ervoor om anoniem te blijven en zich in haar teksten als een man te profileren. Ze liet daarbij de lezer opzettelijk vermoeden dat deze man de apostel Johannes was, zoals we zodadelijk zullen zien. Op ingenieuze wijze heeft ze echter ook een sleutel achtergelaten in de tekst, waarmee de ware identiteit van de auteur achterhaald zou kunnen worden. Hiervoor moeten we naar de Griekse brontekst.

De verborgen sleutel

Vijf maal vinden we in het Johannes-evangelie de omschrijving terug ‘de leerling die Jezus liefhad’. Vier keer heeft de auteur gekozen voor het Griekse agapaó (van agápe) voor liefhebben. In de passage echter waarin de leerlingen er tot hun ontzetting achter komen dat het graf van Jezus leeg is, wordt het Griekse phileó (van philos) gebruikt:

En op de eerste dag van de week ging Maria Magdalena vroeg, toen het nog donker was, naar het graf, en zij zag dat de steen van het graf afgenomen was. Daarom snelde zij terug en ging naar Simon Petrus en naar de andere discipel, die Jezus liefhad (phileó), en zei tegen hen: Ze hebben de Heere uit het graf weggenomen, en wij weten niet waar zij Hem neergelegd hebben. Petrus dan ging naar buiten, en de andere discipel, en zij kwamen bij het graf.
(Joh. 20:1-3)

Maria Magdalena is in deze passage met twee andere leerlingen van Jezus aanwezig bij het lege graf. Door één van deze twee mannen nu de geliefde leerling te noemen, gebruikmakend van een ander woord voor liefhebben, blijft haar identiteit als auteur van het evangelie verborgen, maar verloochent ze zichzelf niet. Hierdoor kan zij naar waarheid schrijven dat zij het was die de verrezen Jezus als eerste heeft gezien.

Ook het woord andere in dit citaat valt op: de andere discipel die Jezus liefhad. Tezamen met het andere Griekse woord voor liefhebben, en Maria Magdalena’s aanwezigheid in deze scène, is er maar één logische conclusie: zij is de auteur van dit evangelie!

Een literaire vondst die even eenvoudig als geniaal is, en die al deze tijd met succes verhuld heeft dat de schrijver van dit evangelie een vrouw is. Een goed bewaard geheim dat ervoor heeft gezorgd dat haar verhaal serieus genomen is en door de strenge selectie van de vroegchristelijke kerkvaders is gekomen, waardoor het nu onderdeel uitmaakt van het Nieuwe Testament. Dit is een eer die vele andere evangeliën uit die tijd niet ten beurt is gevallen. Hierdoor worden haar woorden tot op de dag van vandaag nog over de gehele wereld gelezen en veelvuldig geciteerd.

Pietro Perugino, De overhandiging van de sleutel aan Petrus, 1482, Sixtijnse kapel, Rome (rechts uitsnede). Jezus overhandigt de sleutels van ‘het Koninkrijk der hemelen’ aan Petrus. Een gebeurtenis in de evangeliën (Matt. 16:19) die ervoor heeft gezorgd dat de katholieke kerk hem ziet als de eerste paus. Kunstenaar Perugino wil ons laten weten dat deze eer eigenlijk aan Maria Magdalena toekomt. Zij staat achter Petrus in een opengedraaide lichaamshouding, waardoor zij centraal staat in het rechter tafereel. Zij kijkt als enige van de apostelen naar Jezus. De apostel links naast haar wijst naar haar. Dat het Maria Magdalena is, kunnen we afleiden uit haar schoeisel. Alle apostelen zijn op blote voeten. Alleen Jezus en zij dragen sandalen. Die van haar zijn dusdanig versierd dat duidelijk is dat deze figuur een vrouw moet zijn. Zij houdt een kleine rol papier vast: het evangelie dat zij heeft geschreven!

Christelijke kunst

Door de eeuwen heen is er altijd een kleine groep ingewijden, kunstenaars en mystici geweest die wisten dat het Johannes-evangelie is geschreven door Maria Magdalena. In de christelijke iconografie wordt de apostel Johannes meestal afgebeeld als een baardloze jongeman met vrouwelijke trekken. Op veel schilderijen (en ook kerkbeelden) is de evangelist zo duidelijk een vrouw dat de kunstenaar hiermee een boodschap moet hebben gehad voor ons.
Soms is Johannes zelfs zo vrouwelijk dat hij alleen te herkennen is aan zijn attributen (een Bijbel met schrijfpen, een adelaar, en/of een drinkbeker met of zonder gifslangen).

Door de rigide houding van de kerk kon de waarheid niet hardop worden uitgesproken, maar ondergronds vond zij haar weg via het schildersdoek. Aan de muren van musea, kerken en basilieken spreken stemmen uit een ver verleden tot ons: Maria Magdalena was de ‘apostel der apostelen’. Zij was Jezus’ meest dierbare leerling!

Schilderijen en glas-in-lood van de evangelist Johannes

Defendente Ferrari
(circa 1525)

Hans Baldung (1511)

Domenichino
(eerste helft 17e eeuw)

Sisto Badalocchio (1605-1625)

Uit: Grandes Heures Anne de Bretagne (1503-1508)

John La Farge (19e eeuw)

Dit artikel is gepubliceerd in Spiegelbeeld (juli/aug ’19)
Copyright Anne-Marie Wegh 2019

DOWNLOAD ARTIKEL (PDF)

Anne-Marie heeft het boek geschreven:
Maria Magdalena, auteur van het vierde evangelie

2020-07-01T14:41:40+00:00